Tema 3 · 25 ders

İstanbul'un Tarihsel Gelişimi

İstanbul'un bugünkü biçiminin tek bir dönemin ürünü olmadığını; kent öncesi yerleşimlerden Byzantion'a, Roma ve Bizans başkentinden Osmanlı İstanbul'una, 19. yüzyıl modernleşmesinden Cumhuriyet'in metropolüne uzanan katmanların üst üste birikmesiyle oluştuğunu görmek. Her dönemde şehrin fiziksel ve toplumsal yapısında neyin, neden değiştiğini ve bunun izlerinin bugünkü haritada nerede okunduğunu öğrenmek.

Byzantion'dan Konstantinopolis'e

Kent öncesi yerleşimlerden Megara kolonisi Byzantion'a ve Konstantin'in yeni Roma başkentine uzanan ilk katmanları ve şehrin ilk büyük genişlemesini kurar.

• D3.B01.M01 Kent öncesi İstanbul: Yarımburgaz, Fikirtepe, Yenikapı Yarımburgaz Mağarası, Fikirtepe ve Yenikapı'nın Neolitik katmanıyla kent kurulmadan önceki insan izleri; yerleşim tarihi ile kent tarihi arasındaki fark. Yakında
• D3.B01.M02 Byzantion Megara kolonisi Byzantion'un Sarayburnu'ndaki akropolü, limanları, ekonomisi ve çevresi; kuruluş anlatısından Septimius Severus kuşatmasına antik kent. Yakında
• D3.B01.M03 Konstantin'in başkent kararı Konstantin'in 324'te Byzantion'u seçip 330'da yeni başkent olarak açması: imparatorluğun doğuya kayan ağırlığı, Boğaz'ın stratejik değeri ve kentin ölçek sıçraması. Yakında
• D3.B01.M04 Yeni başkent nasıl büyüdü? 4.–5. yüzyılda yeni başkentin büyüme düzeni: Konstantin suru, Mese ve forumlar, Hipodrom ve Büyük Saray; Mese'den bugünkü Divanyolu'na uzanan aks. Yakında

Bizans Konstantinopolis'i

5. yüzyıldan 1453'e imparatorluk başkentinin sur sınırını, liman ağını, mahallelerini, 1204 sonrası küçülmesini ve son kuşatmanın coğrafyasını kurar.

• D3.B02.M01 Theodosius Surları ve şehir sınırı 413'te tamamlanan Theodosius Kara Surları'nın hattı, katmanlı savunma düzeni, kapıları ve kuşatmaları; surun bin yılı aşkın süre şehir sınırını nasıl belirlediği. Yakında
• D3.B02.M02 Bizans'ın limanları ve kıyı altyapısı: Yenikapı'dan Haliç'e Haliç'ten Marmara'ya Bizans liman ağı; Theodosius Limanı'nın dolması, 2004'te başlayan Yenikapı kazıları ve batıkların şehrin deniz hayatına dair anlattıkları. Yakında
• D3.B02.M03 Konstantinopolis'in mahalleleri ve merkezleri On dört bölgeli Konstantinopolis'in forumları, çarşıları ve manastırları, Haliç kıyısındaki İtalyan tüccar mahalleleri ve sarayın Blakhernai'ye kaymasıyla değişen merkezler. Yakında
• D3.B02.M04 1204'ten 1453'e 1204 yağması ve Latin İmparatorluğu, 1261'de Bizans'ın dönüşü, Haliç'in karşısında Ceneviz Galatası'nın yükselişi ve nüfusu azalmış, dağınık geç Bizans kenti. Yakında
• D3.B02.M05 1453: Bir kuşatmanın coğrafyası Rumeli Hisarı ile Boğaz'ın denetimi, Kara Surları'na karşı topçu, Haliç zinciri ve gemilerin karadan Haliç'e indirilmesi: 1453 kuşatmasını harita üzerinde okumak. Yakında

Osmanlı İstanbul'u

Fetihten 19. yüzyıla Osmanlı başkentinin yeniden iskânını, külliye ve vakıflarla kurulan kent düzenini, mahalle–çarşı–liman örgütlenmesini ve Boğaziçi'nin şehre katılmasını kurar.

• D3.B03.M01 1453'ten sonra şehir nasıl yeniden kuruldu? Fetihten sonra sürgünle iskân, Eski Saray, Topkapı Sarayı, Bedesten ve Fatih Külliyesi gibi ilk merkezler, Eyüp ve Galata ile Osmanlı başkentinin ilk yarım yüzyılı. Yakında
• D3.B03.M02 Külliye ve vakıf üzerinden şehir kurmak Osmanlı şehirleşmesinin motoru külliye ve vakıf: cami, medrese, imaret ve hamamdan oluşan yapı toplulukları ve onları dükkân, han ve hamam gelirleriyle yaşatan düzen. Yakında
• D3.B03.M03 Mahalle, çarşı ve liman Cami çevresinde örgütlenen mahalle, Bedesten ve hanlarla çarşı, Haliç ve Marmara iskeleleri; suriçi, Galata, Üsküdar ve Eyüp'ten oluşan Osmanlı şehrinin gündelik düzeni. Yakında
• D3.B03.M04 Boğaziçi İstanbul'a nasıl katıldı? Hisarlar ve balıkçı köylerinden saray bahçelerine, mesirelere, yalılara ve sahilsaraylara Boğaziçi'nin yüzyıllar içinde şehrin parçasına dönüşme süreci. Yakında

19. Yüzyılda Modernleşen İstanbul

19. yüzyılda Galata–Pera'nın yükselişini, belediye ve şehir hizmetlerini, vapur, tramvay ve demiryolunu, ilk sanayiyi ve yangınlardan sonra yeniden çizilen şehri kurar.

• D3.B04.M01 Galata ve Pera'nın yükselişi Galata'nın liman, ticaret ve banka merkezine, Pera'nın elçilikler, oteller, mağazalar ve tiyatrolarla yeni yaşam merkezine dönüşmesi: 19. yüzyıl yükselişinin nedenleri. Yakında
• D3.B04.M02 Belediye, cadde ve modern şehir hizmetleri Tanzimat döneminde Şehremaneti'nin ve Altıncı Daire-i Belediye'nin kuruluşu, ilk yapı ve yol kuralları ile aydınlatma, temizlik ve itfaiye gibi yeni şehir hizmetleri. Yakında
• D3.B04.M03 Tramvay, Tünel, demiryolu ve vapur Şirket-i Hayriye vapurları, atlı tramvay, 1875'te açılan Tünel, ilk Haliç köprüleri ve Sirkeci ile Haydarpaşa'dan çıkan demiryollarının şehri kıyılar boyunca büyütmesi. Yakında
• D3.B04.M04 Limanlar, fabrikalar ve sanayi Haliç ve kıyılardaki ilk devlet fabrikaları, imtiyaz şirketleri ve Galata ile Haydarpaşa rıhtımlarıyla modernleşen liman: İstanbul sanayisinin 19. yüzyıldaki başlangıcı. Yakında
• D3.B04.M05 Yangınlar şehri nasıl yeniden çizdi? Ahşap şehrin büyük yangınları; 1865 Hocapaşa ve 1870 Pera yangınlarından sonra kâgire geçiş, yol genişletme ve ızgara planlar; yangın izlerini bugünkü haritada okumak. Yakında

Cumhuriyet'ten Metropole

Başkentliğin yitirilmesinden bugüne planlar, imar hareketleri, göç, köprüler ve büyük altyapılarla İstanbul'un bir metropole dönüşmesinin kronolojisini kurar.

• D3.B05.M01 Cumhuriyet'in ilk döneminde İstanbul İşgal yıllarından sonra başkentliğini Ankara'ya bırakan İstanbul'un küçülen nüfusu, boşalan kurumları, değişen ekonomisi ve 1923–1950 arasında Türkiye içindeki yeni rolü. Yakında
• D3.B05.M02 Henri Prost ve modern şehir planlaması 1936'da davet edilen Henri Prost'un planı: Atatürk Bulvarı, Taksim'deki açık alanlar, Tarihî Yarımada siluetinin korunması, Haliç'in sanayiye ayrılması; uygulananlar ve tartışılanlar. Yakında
• D3.B05.M03 1950'ler: yolların açılması ve büyük yıkımlar 1956–1960 imar hareketleri: Vatan ve Millet caddeleri, Ordu Caddesi ve sahil yolu gibi akslar, istimlak ve yıkımlar; otomobil merkezli şehrin başlangıcı ve tartışmalı mirası. Yakında
• D3.B05.M04 Göç, sanayileşme ve metropolün doğuşu 1950–1980 arasında göç, sanayileşme ve karayollarının birleşmesiyle İstanbul'un kompakt şehirden çeperlere yayılan bir metropole dönüşmesinin kronolojisi. Yakında
• D3.B05.M06 Boğaz köprüleri sonrası yeni İstanbul 1973 ve 1988'de açılan köprülerle iki yakanın gelişim biçiminin değişmesi: Anadolu Yakası'nın hızlı büyümesi, TEM boyunca kuzeye yayılma ve 2016 sonrası kuzey etkisi. Yakında
• D3.B05.M07 1980'lerden sonra İstanbul 1980 sonrası dışa açılma ve küreselleşmeyle İstanbul'un kronolojisi: büyük kent operasyonları, plazalar, otoyollar, alışveriş merkezleri ve hizmet ekonomisine geçiş. Yakında
• D3.B05.M08 2000'lerden günümüze metropoliten genişleme 2000'den bugüne İstanbul'un kronolojisi: raylı sistem ve Marmaray, Boğaz altı tüneller, üçüncü köprü, kuzey otoyolu ve yeni havalimanı, kentsel dönüşüm ve kuzeye genişleme. Yakında